Knjiga Okupirana kultura: nacisti, kolaboracionisti, muzeji i kulturna dobra u Srbiji tokom Drugog svetskog rata, autora dr Vladimira Krivošejeva i dr Rada Ristanovića, koju je 2024. godine objavilo Društvo za urbanu istoriju, predstavlja jedno od prvih sveobuhvatnih istraživanja posvećenih sudbini kulture, muzeja i kulturnog nasleđa u Srbiji pod nemačkom okupacijom 1941–1944. godine.
Ova naučna monografija zasnovana je na obimnoj arhivskoj građi, periodici, službenim dokumentima i do sada nedovoljno korišćenim izvorima. Knjiga donosi brojna nova saznanja o delovanju okupacionih vlasti, ulozi domaćih kolaboracionističkih struktura, kao i o načinima kontrole, zloupotrebe, zaštite i prisvajanja kulturnog nasleđa u ratnim uslovima.
Posebnu vrednost knjige predstavljaju do sada nepoznate ili nedovoljno poznate činjenice koje ukazuju na ranije prikrivane aktivnosti u oblasti osnivanja, organizacije i uređenja rada baštinskih institucija tokom okupacije. Istraživanje pokazuje da su pojedina rešenja i profesionalne prakse uspostavljene u ratnim godinama predstavljale osnovu za posleratni razvoj brojnih muzeja, ustanova zaštite i pojedinih segmenata kulturnog sistema u celini, iako su decenijama predstavljane kao isključivo posleratne novine. Knjiga takođe otkriva da su brojne ličnosti koje su učestvovale u tim procesima nastavile da deluju u istim oblastima i nakon oslobođenja, dok je njihovo angažovanje iz perioda okupacije često bilo prećutkivano ili potpuno izostavljano iz službenih biografija i istorijskih prikaza.
Poseban značaj rada ogleda se i u otkrivanju malo poznatih podataka o pljački i premeštanju kulturnih dobara, funkcionisanju muzeja tokom okupacije, propagandnoj upotrebi kulture, ali i o pokušajima da se nacionalno nasleđe sačuva u vremenu cenzure, političkih pritisaka i ratnih razaranja.
Knjiga otvara i brojna složena pitanja odnosa kulture i politike u ekstremnim istorijskim okolnostima, ukazujući da muzeji i kulturne institucije ni u vreme rata nisu bili samo mesta čuvanja baštine, već i prostori ideološke borbe, propagande i društvene kontrole.
Reč je o pionirskom istraživanju koje značajno proširuje dosadašnja saznanja o kulturnoj istoriji Srbije u Drugom svetskom ratu i otvara prostor za nova istraživanja u oblasti istorije kulture, muzeologije i politike pamćenja. Danas se u naučnim krugovima smatra da su autori ovom knjigom, kao i nizom naučnih radova koji su joj prethodili, otvorili novo polje naučnih istraživanja u Srbiji – proučavanje kulture, baštinskih institucija i kulturnih politika u uslovima okupacije. Tim istraživanjima postavljeni su temelji za sistematičnije sagledavanje jedne do sada zanemarene oblasti nacionalne istorije i otvoren put budućim istraživanjima koja će omogućiti potpunije razumevanje razvoja srpske kulture i sistema zaštite nasleđa tokom i nakon Drugog svetskog rata.
