Nova knjiga o Valjevu u Prvom svetskom ratu

 

„Valjevo 1915–1918: prema delima prote Slobodana Kostića“ – nova knjiga dr Vladimira Krivošejeva

Uoči ovogodišnjeg Beogradskog sajma knjiga, iz štampe je izašla nova knjiga dr Vladimira Krivošejeva, istoričara, višeg naučnog saradnika i muzejskog savetnika Narodnog muzeja Valjevo, pod naslovom „Valjevo 1915–1918: prema delima prote Slobodana Kostića“. Knjigu je objavila izdavačka kuća „Prometej“ iz Novog Sada, u okviru svoje poznate edicije „Srbija 1914–1918“, u njenom trinaestom kolu. Na 312 strana, u tvrdom povezu, predstavljeno je jedno od najtežih, ali i nedovoljno istraženih razdoblja prošlosti Valjeva i njegove okoline – vreme austrougarske okupacije od jeseni 1915. do jeseni 1918. godine.

Knjiga je nastala priređivanjem tri danas veoma retka i teško dostupna dela prote Slobodana Kostića, srpskog pravoslavnog sveštenika iz Banata, koji je tokom Prvog svetskog rata boravio u okupiranom Valjevu. Kao austrougarski vojni sveštenik, duhovnik Srba, pripadnika okupacionog garnizona, Kostić je bio angažovan i na poslovima verskih pitanja pri okupacionoj Okružnoj komandi. Zato se nalazio u neobičnom položaju. Sa jedne strane, kao deo okupacionog aparata imao je uvid u rad vojne administracije i pristup službenoj dokumentaciji, a sa druge, kao pravoslavni sveštenik, bio je u neposrednom kontaktu sa srpskim stanovništvom, sveštenstvom, zatvorenicima i osuđenicima. Zahvaljujući tome, njegovi zapisi predstavljaju dragoceno svedočanstvo o prilikama u okupiranoj Srbiji, posmatranim iz perspektive koja se retko sreće u drugim istorijskim izvorima.

 

Tri Kostićeva dela, objedinjena u novoj knjizi, osvetljavaju tri različite, ali međusobno povezane strane života pod okupacijom.

Prvo, „Valjevski mučenici“, objavljeno u Temišvaru 1919. godine, donosi potresna svedočanstva o stradanju stanovnika Valjevskog okruga, okupacionom teroru, suđenjima i pogubljenjima. Posebnu vrednost ovom delu daju pojedinačne ljudske sudbine, imena žrtava i okolnosti njihovog stradanja, koje Kostić beleži kao neposredni svedok.

Drugo delo, „Razbojnici: slike iz okupacije valjevskog okruga“, objavljeno 1925. godine, usmerava pažnju na drugu stranu ratne stvarnosti. U njemu se prikazuju razbojništva, kriminal, siromaštvo, špekulacije, nasilje i narušavanje društvenih i moralnih normi. Ova svedočanstva pokazuju da je rat, pored neposrednih stradanja od okupatora, donosio i duboke poremećaje unutar samog društva, stavljajući stanovništvo pred teška iskušenja u svakodnevnoj borbi za opstanak.

Treće, najobimnije i dokumentarno najznačajnije delo, „Srpska crkva u okrugu valjevskom za vreme okupacije 1915–1918“, takođe objavljeno 1925. godine, predstavlja svojevrsnu hroniku položaja Srpske pravoslavne crkve i njenog sveštenstva tokom okupacije. Zasnovano na ličnoj dokumentaciji, službenim naredbama, prepisci i administrativnim podacima, ono donosi mnoštvo podataka o organizaciji crkvenog života, položaju sveštenika, odnosima sa okupacionim vlastima, ali i o širim prilikama u Valjevu i okolnim selima.

Ova tri dela međusobno se dopunjuju, pružajući složenu sliku života u okupaciji – od represije i stradanja, preko društvenih poremećaja, do funkcionisanja institucija i svakodnevnih napora stanovništva da preživi ratne godine.

Posebnu vrednost novom izdanju daje obimna uvodna studija dr Vladimira Krivošejeva, u kojoj su predstavljeni istorijski kontekst okupacije, život i delatnost prote Slobodana Kostića, okolnosti nastanka njegovih spisa i njihova izvorna vrednost. Krivošev ukazuje i na potrebu kritičkog čitanja ovih svedočanstava, budući da Kostić nije bio samo posmatrač događaja već i njihov učesnik, sa specifičnim položajem u okupacionom sistemu. Knjiga je dopunjena i registrima ličnih imena i naselja, čime je olakšano njeno korišćenje u daljim istraživanjima.

Značaj ove knjige daleko prevazilazi okvire lokalne istoriografije. Dok je istorija Prvog svetskog rata dugo bila usredsređena prvenstveno na vojne operacije, političke odluke i diplomatske odnose, svakodnevni život civilnog stanovništva pod okupacijom ostao je znatno manje proučen. Kostićeva svedočanstva omogućavaju da se ta praznina delimično popuni i da se velika istorija rata sagleda kroz sudbine običnih ljudi, njihova stradanja, strahove, moralne dileme i borbu za opstanak.

Objavljivanjem ove knjige, posle više od jednog veka, tri retka istorijska izvora ponovo postaju dostupna naučnoj, stručnoj i široj čitalačkoj javnosti, sada objedinjena i smeštena u odgovarajući istoriografski kontekst.

Tako knjiga „Valjevo 1915–1918“ predstavlja istovremeno doprinos istoriografiji Prvog svetskog rata, očuvanju lokalne istorijske baštine i kulturi sećanja. Ona podseća da istorija rata nije samo istorija bitaka, pobeda i poraza, već i istorija ljudi koji su, daleko od fronta, preživljavali svakodnevicu okupacije. Upravo zato, iako je njeno središte Valjevo sa okolinom, ova knjiga pruža dragocen materijal za bolje razumevanje sudbine celokupne okupirane Srbije.